یادداشتی بر یک داستان­کوتاه

بیر من آییق ایدیم

دومان اردم

مطبخدن گلن قاب­قاجاق سسینه اویاندیغیمدا، هله دان یئری سؤکولمه­میشدی. گؤزلریم آغیرلیقدان آچیلمیردی. سانکی گؤوده­مین دؤرد بوجاغیندان یورغان دؤشه­یه میسمارلانمیش ایدیم. نسه، هر گئجه چوخ ایچَنده، سحرین خفیف باش آغریسینی دا نظره آلیردیم، آنجاق او گئجه باشیمی "دیل­آرا"نین پامبیق ممه­لری اوستونه قویوب یاتماغیم، هرنه­یی یاخشیلاتمیشدی. آناملا "دیل­آرا" مطبخده یول حاضیرلیق­لارینی گؤروردولر. آتام قاپی آغزیندا دوروب چوپوغونو ائشیردی. هردن ده، یانیندا چؤمبه­لتمه اوتوروب دیوارا دایانمیش، الینده­کی خوروز شیرنی­سینی ایسه سومورتلایان بالاجا قارداشیم "سولئیمان"ـین تئل­لرینی سیغاللاییردی.

آتام دئیینمه­یینه داوام ائدیردی. بیزیم ائوده، بیرلیکده بیر یئره گئتمک ایسته­دیییمیز هر زامان، آتام بیر فیرتاناق چیخارار. آنام دئییر بونلارین هامیسی بئکارچیلیقداندی. آتام "جهاد" ایداره­سیندن بازنیشست اولاندان بری، سحردن آخشاما ائوده نه آروادا گون وئریر، نه اوشاغا. اؤز کؤلگه­سی ایله ده چتین­لیک­له یولا گئدیر. خالام دئیَر آجیلیق بونلارین نسلینده وار؛ دده باباسی دا، بونون کیمی دانیشاندا، زهریمار دادی وئره­رمیش­لر.

او گون، دوشوندویوموز کیمی آتامین صبری داشدی آخیر. چوپوغونو حیرصله یئره توللاییب دئدی: ـ «قورتارین دی گؤرَک! میللت هامیسی مئیداندا حاضیرلاشیب بیزی گؤزله­ییر. ایندی­جه ماشین گلر. آللاه سیزین نسلیزی کَسسین. سیزنن بیر یئره چیخماق امام حوسئین موصیبتیدی.»

آنام اوزدن گئتمه­سین دئیه باشینی مطبخین پنجره­سیندن چیخاریب قول­لارینی چیرما­لا­یا چیرمالایا اوجا سسله دئدی: ـ «ندی آی کیشی؟ شافاق آچاندان کسیبسن قاپی­نین آغزینی. سنی بی­آبیر اولاسان، خالقین دا کیشیسی وار، بیزیم ده. گلیریک دا...»

آتام آددیمینی دالی توسودوب دئدی: ـ «یاخشی! آرواد ائله­بیل دیل اوتو یئییب»، بیر آز سونرا، یئنه فیکیرلَشیب باشینا باشقا بیر سؤز سالدی، ـ «او گئده­وی ده چاغیر دورسون دای. گئجه­نی کئشیک ایدی؟ بالاجا سولئیمان­جا دا یوخدو...» سونرا ایسه "سولئیمان"ـین تئل­لرینی سیغاللایاراق، گولومسه­دی، ـ «البتته کی، بالاجا سولئیمان­جا دا یوخدو. سولئیمان اؤزومه چکیب. قوچ بالام ائی! هله قوی اوغول­لار بولاغیندان سو ایچسین...»

آنام اکج آروادلار کیمی قول­لارینی چیرمالاییب یاستی یاستی دئدی: ـ «سویون لال آخانی، آدامین یئره باخانی. اونون موخوللوغونا باخما. یئکه­لسه، اوندان دا کؤپک­اوغلو اولاجاق.»

آتام، آنامین سؤزلری وئجینه دئییلمیش کیمی، یئره آتدیغی چوبوغونو یئنیدن گؤتوروب، باشینی توولایا توولایا قوربانلیغی گتیرمک اوچون طؤوله­یه گیردی.

بیز حاضیرلانیب کوچه قاپیسی آغزیندا آتامی گؤزله­ییردیک. او، آغ­آپ­آغ گوزملی، قویروغو یاغلی، تزه­جه چیمیزدیریلمیش شیشه­یی سورویه­رک، قاباغیمیزا دوشدو.

قیرمیز رنگلی سون مودئللی "ائویکو"، مئیداندا حرکت اوچون بیزی گؤزله­ییرمیش کیمی دایانمیش ایدی. آتام قوربانلیغی ماشینین دال جعبه­سینه بوراخیب، کیشیله­نرک، مینمه­ییمیزه امر وئردی. هله قاپی اؤرتولمه­میش، هئچ­کس ده اوتوراجاق صندلینی تاپمامیشکن ماشین حرکته باشلادی. "دیلشاد خالا"نین بئچه­سی­نین بانی کندی بیردن بورودو.

"آراز" قیراغیندان تزه­جه سالینمیش یولدان، کندلی­لرین ایلک دفعه­سی ایدی اوجاغا گئتدیک­لری. اونلار، "خاروانا" یولونون اوزونلوغوندان، دؤنگه­لرین، گَدیک­لرین تهلوکه­سیندن یاخا قورتارماق­لاریندان، بیر ده یول صؤحبتی اولسون دئیه آسفالت یولون اؤزللیک­لریندن، اوستونلوک­لریندن دانیشیردیلار. "حاجی نجف آغا" دا آرا بیر کندده­­کی اؤلوب گئدن­لرین خاطیرینه، ها بئله شوفئرین امواتینا اوجادان صلوات چئویتدیریردی.

آشاغا محلله ساکین­لری­نین هامیسی گلمیش ایدی. منیم یانیمدا "قیزیل سولو کاظیم" اوتورموشدو. جاماعات اونو "دلی کاظیم" دا سسلردیلر. اونلارین دئدییینه گؤره، اونون عاغلی­نین آزالماسی و نهایت زیررامایا دؤنمه­سی، جاوانلیق چاغ­لاریندا "بادباد" یئمه­سی اوزوندن اولموش­دور. یوخسا او، جاوانلیقدا اوجا بویلو، گؤیچک، قورد اورَیی یئمیش، یاراشیقلی بیر ایگید ایمیش. هه بیزدن ده ایگید ایمیش، آمما داها چوخ ساده­لؤوح وآخماق نؤوعوندان. اونا "بادباد" یئدیرتمه­یی من پلانلاشدیرسام دا، یئدیردن "نیشرانلی کریم" ایدی. من ایشی گؤرندن سونرا، یالنیز، سئیر ائدیردیم. هئچ ده پئشمان دئییلم بیریسی­نین ائوینی باشینا ییخدیغیم اوچون. "درخشان کیشی"ـنین قیزی "دیل­آرا"، "کاظیم"ـا وورولموشدوسا دا، آنجاق اونا من لاییق ایدیم. هئچ نه وئجیمه ده دئییلدی. من تکی "دیل­آرا"نی دوشونوردوم. تکی "دیل­آرا".

"کاظیم"، هر گئجه یاریسی دوروب کندین سامان تایالارینی اودلاییر، آلوولانان سامان­لارین ایچیندن ایسه مرحوم آتاسی "شیرزاد آغا"نین خورتلاییب گلدییینه گؤره های سالار. باغیرار، آغلایار، گاه دا گولر.

بیزیم قاباغیمیزداکی صندلده قارا بوغدایی ساچلی، ایری شوه گؤزلو، آغ بنیزلی قادینی "لئیلا" اوتورموشدو. "آراز"دان قالخان سحرین سرین یئلی پنجره­دن ایچری ووروب، آلنینا دوشن دیلبرلری­نین اوجونو تومارلاییردی. دریسی هورپه­نیردی هردن. تیتره­ییردی ائهمالجا. سئویملی جئیران کیمی قول­لارینی قوجاقلاییب اؤزونو کؤکسونه قیسیردی. بو تورپاق­لارین بوتون غمینی دینمَزلییینه گؤمموش کیمی، ساکیت ساکیت "آراز"ـا باخیردی. اونو دانیشدیرماسایدیلار، دانیشماز ایدی. اَری­نین روحی دورومو آغیرلاشاندان سونرا، بالالاری­نین، اَری­نین، بیر ده قایین­آناسی­نین قارنینی دویورسون دئیه ائولرده اونا بونا چؤرک یاپیب پول آلیردی.

"کاظیم" گؤزلریمین ایچینه باخدی. قورخودان باشیمی آشاغی سالدیم. بیردن دئدی: ـ  «هه­هه... د­دَن هاشیم گتیریب سنی، دلی اولموسان؟»، سسینی باشینا آتدی، ـ «هه میللت! دئیه­سن هامیز دلی اولموسوز اینشالـلاه. اوجاقدان شفازی آلماغا گلیب­سیز؟ آی سیزین آرواد اوشاغیزا… آغام شیرزادی سیز اؤلدوردوز. گئجه­لر من اونو تایالارین ایچیندن چیخاریب ائوه گتیریرم... آمما سیز آنامنان، بیر ده بو قحبه آروادیم لئیلاینان اَل­بیر اولوب اونو یئنه ده باسدیریرسیز. لئیلا دلی اولوب. منیم عوضیمه آیری کیشی­لرین قوجاغیندا یاتیر. منی ده اؤلدورمه­یه آپاریرسیز، بالالاریمی دا؟ سیکیمین باشینی یئییرسیز. شیرزاد آغا هامیزین ایپیزی قیراجاق.»

مینی­بوس­ـداکی­لارین هامیسی، آبیرلاری­نین دردیندن لال­ ساکیت بیر بیری­نین اوزونه باخیب جیققیرتی­لارینی دا چیخارتمیردیلار. "طوطو خالا" آشق­پوشقا دئییب ممه­لری­نین اورتاسینا توپوروردو.

بؤیوک بیر حَیَطین اورتاسیندا ایدی اوجاق. هنده­وریندَکی  کیچیک اوتاق­لار، گیرده گیرده تیکیلمیش ایدی. حیطده دیلنچی­لر، قاراچی­لار، آل­وئرچی­لر وار ایدی. تاباق­لاردا نار، انجیر، جویز، نوخود، قارا زیره و نه­لر. گئجه، میللتین چوخ اولدوغونا گؤره، بیر ده اورانین اؤزل منزیل­لرینده اوتاق قالمادیغی اوچون "لئیلا" و اوشاق­لاری بیزیم اوتاقدا یاتدیلار. یاتدیلار نه دئمک، بالاجا اوشاق­لاردان باشقا هامی اویاق ایدی. کیمین گؤزلرینه یوخو گیرَر کی! بیر آزدان نه اولاجاغینی هئچ کیم بیلمیردی. "کاظیم" توختایاجاق دئیه اؤزلرینه اومود وئریردیلر. "لئیلا" دا اؤزونو آلدادیری. بونو دا، بیلَرکدن ائدیردی. "کاظیم"ـی آتام و آناسی "زرنیشان خالا" سورویه سورویه ایچری آپارمیشدیلار. جیرجیرلارین سسییله چایین شیریلتیسی گئجه­نین دامارلارینا ایشله­ییردی. چایین قیراغیندا، میللت، کسدییی قوربانلیق­لاری چنگدن آسیب دری­لرینی سویوردو. آرالیقدا ایسه آلین­لارینا قان یاخیلمیش اوشاق­لار اویناییردی.

گئجه یاری اولموشدو، آرتیق. "لئیلا" ساکیت قاپی­نین آغزیندا دیزلرینی قوجاقلامیش، آناملا "دیل­آرا" ایسه آغ چادرالارینی باش­لارینا سالیب دوعا اوخویوردولار. آنام تسبئحینی سایا سایا آللاها یالواریب، ـ «سنی آند وئریرم سئیید آغانین خطرینه، کاظیمین ایشینی یولا سال. بالالاری یازیقدی. آرواد اوشاغی وار. آلـلاه ائرمنی­نین ده بالاسینی یامان درده سالماسین...» دئییردی.

"دیل­آرا" گؤز یاش­لارینی مندن گیزله­دیردی... من دالغین ایدیم. نییه­سینی ده بیلمیردیم. بیر آز دا، ندنسه قورخوردوم. جیرجیرلارین سسییله چایین شیریلتیسی گئجه­نین دامارلارینا ایشله­ییردی.

بیردن ایچَریدن آغلاماق سسی قوپدو. سانکی آغلایان بیر نفری قووالاییردیلار. گئده آغلایاراق، ال­لریندن قاچماق ایسته­ییردی. "کاظیم" ایدی. آتام چوخ آلچاق سسله ـ «کاظیم قاچما، بالامسان»، دئییب آرخاسییجا قاچیردی. "زرنیشان خالا" ایسه آغلایا آغلایا آتامین آرخاسیندا یورویوردو. "زرنیشان خالا"نی بو قوجا واختیندا گؤزو یاشلی، چاره­سیز گؤرمک هرکسین ایچینی قووراییردی. "کاظیم"ـین سسی بیردن حَیطی آلدی باشینا. بیز، بالکوندان دیک حیطه ساری قاچدیق. "کاظیم" هؤنکوره هؤنکوره ـ «شیرزاد آغا... شیرزاد آغا... چایین او تاییندا منی گؤزله­ییر. لئیلا... آنا، بالالاریمی باسدیرمایین. آنا باسدیرما»، دئیه قیشقیریردی. گؤزلری­نین یاشی گیله گیله آخیردی. چایی آتلانمیش، تیتره­یه تیتره­یه چاخماغینی چاخیب چایین قیراغینداکی قامیشلیغی یاندیرماغا باشلادی.

قامیش­لار اود توتموش، کیمسه ده چایدان آتلانمیردی. هامی بو تایدان باخیردی. بیری دوعا اوخویوردو. هئچ­کس دئمه­یه سؤز تاپمیردی. "لئیلا" ساکیت باخیردی. "کاظیم" هؤنکورتویله باغیریردی، ـ «شیرزاد آغا! هر گئجه سنه تونقال قالایاجاغام. اودلایاجاغام هر نه­یی. لئیلانی، اؤزومو، بالالاریمی، آنامی...»

هامی اوتاغینا دؤنموشدو. "کاظیم" باغیریردی. هامی یاتمیشدی. "لئیلا" دا یاتمیشدی. "کاظیم" یئنه باغیریردی. من آییق ایدیم،  بیر ده "دیل­آرا" ... 

 ....................................................................................................................

یادداشتی بر یک داستان­کوتاه

«بیر من آییق ایدیم»

یوسف انصاری

 در تاریخ داستان­نویسی کمتر نویسنده­ای می­شناسم که شاعر خوبی بوده باشد و همچنین کمتر شاعری توانسته داستان­هایی بنویسد که با گذشت زمان ماندگار بماند. اما «دومان اردم» به جز مجموعه شعر «اؤپ اؤلومونو» با اولین داستان کوتاهی که به تحریر درآورده است، نشان می­دهد که او در هر دو زمینه استعداد خلق کردن را دارد. اما در این مقال اندک، فقط نگاهی اجمالی به داستان «بیر من آییق ایدیم» خواهیم انداخت.

فرم داستان به صورت تک­گوییِ یکی از شخصیت­های کلیدی نوشته شده است. از زاویه دید اول شخص مفرد استفاده شده و داستان با صحنه­ای شروع می­شود که راوی صبح زود از خواب بیدار می­شود و همین تک­گویی تا نصفه­های شبی که پایان داستان را رقم بزند ادامه می­یابد. همان صفحه­ی اول داستان، شخصیت­ها از منظر راوی و غیرمستقیم توسط دیالوگ­ها معرفی می­شوند. شخصیت پدر از میان کلمات راوی که نویسنده سعی در تصویر کردن عملکرد پدر دارد، شناسانده می­شود و با دیالوگ بین پدر و مادر کامل­تر می­شود. پسر کوچکتر که بیشتر پسندِ پدر می­باشد تا راوی (پسربزرگتر) که آدم شکمباره و عرق­خوری هست، با دست کشیدنِ پدر بر سرِ پسر کوچکتر و نیش و کنایه زدن به پسر بزرگتر ما را بیشتر به شناساندنِ راوی ترغیب می­کند و رفته رفته در سطور پایین­تر داستان به اوج می­رسد. جایی که راوی اعتراف می­کند که باعث و بانی دیوانگی «دَلی کاظم» خودِ اوست.

نویسنده، از مایه­های طنز نیز در داستان خوب فایده برده است. اما داستان، داستانِ دو رقیب عشقی (راوی) و «دلی کاظم» است که در زمان گذشته­ای که نخوانده­ایم، راوی با حیله و با خوراندنِ «بادباد» آن هم به دست کسی دیگر، کاظم را دیوانه کرده و هم­اکنون صاحبِ «دل آرا» دختری که زمانی دل به کاظم داده بود، شده است. اگر طرح کلی داستان، فقط همین دو سطر بود ما نه با یک داستان کوتاه بلکه با قصه­ای عامیانه یا حکایتی روبرو بودیم. اما پرداختن به جزئیات، شخصیت پردازی، فضاسازی و مهمتر از همه­ی اینها نوع روایت (فرم) و زاویه دیدی که به درستی انتخاب شده است، ما را با داستان کوتاه مواجهه کرده نه حکایت یا قصه، که هر کدام فرم خاصی می­طلبد و با داستان کوتاهِ امروزی شاید بیشتر از 2 قرن فاصله دارد (درباره­ی کلمات بنده چیزی نمی­گویم و بهتر است دوستان در این مورد حرف بزنند).

اما درباره­ی زبان داستان و لحن راوی و شخصیت­ها باید گفت زبان، زبانِ داستانی است و نه به زبان شعر نزدیک می­شود و نه به زبان مقاله یا نوشته­های پاورقی مجلات و این به دلیلی است که نویسنده در ساختن لحن راوی موفق بوده است، چیزی که اغلب داستان­هایی که از سوژه­ی خوبی برخوردارند، اما به حدّ داستان نرسیده­اند، از این مقوله (لحن)  رنج می­برند. باید به «اردم» در اولین قدم داستانی­اش به خاطر ساختن لحن راوی تبریک گفت که تا آخر توانسته­ لحن را حفظ کند.

گرهِ داستان در همان فلاش­بکی که وسط­های داستان خوب جا افتاده گره­گشایی می­شود. رابطه­ی راوی و کاظم و دل­آرا فاش می­شود و راوی شروع به اعترافی می­کند که پشیمان هم نیست. خصیصه­ی اعتراف­گونه­ی داستان، در بعضی­ از شعرهای «دومان اردم» نیز وجود دارد. خصیصه­ای که نویسنده، بهتر از عناصر دیگر از آن بهره می­برَد. راوی داستان همه چیز را می­گوید و نشان می­دهد و قضاوت نمی­کند، اینجای داستان هست که راوی شروع به پوست انداختن می­کند و دستِ آخر در اوج به پایان می­رسد، جایی که کاظم پشته­های علوفه­ها را آتش می­زند و نصف شب دیوانه­بازی­اش شروع می­شود و آن­ورِ چشمه سر و صدا راه انداخته است. شخصیت­ها که کاری از دستشان برنمی­آید، همگی کاظم را رها کرده، می­روند تا بخوابند. اما آخر داستان می­خوانیم که راوی می­گوید (هامی اوتاغینا دؤنموشدو. «کاظیم» باغیریردی. هامی یاتمیشدی. «لئیلا»دا یاتمیشدی. «کاظیم» یئنه باغیریردی. من آییغییدیم، بیرده «دیل­آرا»).

تنها راوی و دل­آرا هستند که نخوابیده­اند. آوردن نام مکان­ها هم در داستان باعث باورپذیری بیشتری شده، حتی اگر بعضی از این نام­ها ساخته­ی ذهن نویسنده باشد.

نویسنده­ی داستان، در اولین گام داستانی­اش امیدوار کننده است و صمیمیت روایت مرا مجاب کرد تا مطلبی هرچند اندک درباره­ی این داستان بنویسم. باشد تا داستان­های بعدی­اش.